Ewa Szumakowicz
Kakapo - najdziwniejsza z papug
Kakapo (Strigops habroptila) to jeden z bardziej niezwykych gatunkw ptakw. Jest to jedyna nielotna papuga, prowadzca na dodatek nocny tryb ycia, i przypuszczalnie jest to najduej yjcy ptak. Jest te najwiksz z papug: mierzy okoo 64 cm i way do 3 kg. Samice s mniejsze i wa niecae 2 kg, samce wiksze - wa ponad 2 kg. W okresie godowym, gdy zgromadz zapasy tuszczu, mog way do kilograma wicej.
Kakapo wygldem przypomina nieco sow , gdy pira wok jej oczu tworz szlar. Grzbiet kakapo jest zielony, spd zielonoty, gardziel tobiaa. Na tuowiu wida podune biae kreski, a na ogonie poprzeczne jasnozielone pasy. Przy dziobie ma pira czuciowe, ktre pomagaj jej przy wyszukiwaniu pokarmu. Charakteryzuje si jeszcze jedn cech rzadko wystpujc u ptakw, a mianowicie ma dobrze rozwinity zmys wchu, z pewnoci przydatny przy nocnym erowaniu i w kontaktach spoecznych, gdy papuga ta wydziela mocn wo. Skrzyda kakapo s krtkie, zaokrglone, skarowaciae, niezdolne unie j do lotu, ale pomocne przy sfruwaniu, szybowaniu w d z drzew, na ktre wspina si, uywajc swych silnych szponw. Grzebie mostkowy tych papug jest w zaniku, a ich koci nie s pneumatyczne, jak to jest u ptakw latajcych.
ywi si pokarmem rolinnym: jagodami, pdami traw, nasionami. erujc, porusza si po staych ciekach przetorowanych w gstej rolinnoci.
Kakapo to papugi dugowieczne - przypuszcza si, e mog y okoo 60-90 lat. Jedn z uznawanych za najstarsz kakapo by samiec Richard Henry - oblicza si, e na pewno mia ponad 50 lat, a mg mie nawet ponad 80. adne kakapo, ktrego wiek by dokadnie znany, nie zmaro ze staroci, nie wiadomo wic, jak dugo yj. Wikszo tych papug odkryta zostaa 15-30 lat temu jako ju dorose osobniki. Wiadomo wic o nich tylko tyle, e z pewnoci maj wicej lat, ni to upyno od czasu odnalezienia ich.
Samce zdolne s do rozrodu w wieku 5 lat, samice w 9-11 roku ycia, ale ostatnie przypadki pokazuj, e samice mog przystpi do lgu w wieku 6 lat: w 2008 r. dwie 6-cioletnie samice: Aparima i Rakiura, zoyy zapodnione jaja. W 2009 r. najmodsz samiczk, u ktrej zaobserwowano zachowania godowe, bya niespena 7-letnia Kuihi .
Pierwotnie kakapo zasiedlay wyspy nalece do Nowej Zelandii: Wysp Poudniow, Wysp Pnocn i wysp Stewart. Potem bya spotykana tylko na Wyspie Poudniowej. Ich rodowiskiem naturalnym byy skraje lasw bukowych od poziomu morza po grn granic zadrzewie. Z czasem wszystkie odkryte kakapo przeniesiono na mniejsze wyspy, na ktrych moliwe byo wyeliminowanie wszystkich drapienikw.
Kakapo jest nielotem, yje wic na ziemi i potrafi wdrowa na due odlegoci, oraz pokonywa do due wysokoci, wspinajc si na wzgrza. Przy pomocy dzioba i mocnych ng i szponw jest w stanie wspina si na drzewa - podczas dnia czsto przebywa w ich koronach. Gdy czuje si zagroona, chowa si w trawie lub zarolach i przywiera do ziemi. Tak strategi obrony wyksztacia wobec zagroenia ze strony swego naturalnego wroga - ora. To jednak byo nieskuteczne wobec zagroenia ze strony czowieka i przywiezionych przez niego drapienikow, ktre wykryway ptaki wchem tym atwiej, e maj one charakterystyczny mocny zapach.
Kakapo to samotniki, nie tworz nawet par. Samce s poligamiczne. Kady samiec ma wasne terytorium. W okresie godowym, ktry rozpoczyna si gdzie w grudniu, samiec wykopuje kilka pytkich dokw, w ktrych przesiaduje i noc wabi samice dudnicym gosem. Samiec nadyma si i wydaje dwiki, ktre s syszane w promieniu 5 km. Samica pokonuje nawet kilka kilometrw, by doj do wybranego samca. To ona wybiera samca, z ktrym odbywa gody. Po zapodnieniu odchodzi, a samiec przywouje kolejne samice. W ten sposb jeden samiec moe w jednym sezonie lgowym by ojcem modych kilku samic.
Samica sama wyszukuje miejsce i buduje gniazdo, a potem sama wysiaduje i wychowuje mode. Gniazdo budowane jest w norze lub gstej rolinnoci. Samica kakapo skada 1-2, czasem 3, rzadko 4 jaja. Wysiaduje je przez okoo 30 dni, schodzc tylko w nocy, eby poszuka pokarmu. Pisklta przebywaj w gniedzie 10-12 tygodni, ale po opuszczeniu gniazda mog pozostawa z matk do 6 miesicy. Mae pisklta pokryte s biaym puchem.
Cykl rozrodczy kakapo jest uzaleniony od owocowania drzew rimu, ktrymi karmione s pisklta, a drzewa te owocuj co 2-3 lata, a nawet co 5 lat. Lgi zatem nie odbywaj si co roku, lecz co 2-5 lat. Opiekunowie kakapo podejmuj prby skomponowania pokarmu zastpczego, ktry uniezaleniby lgi tych papug od owocw rimu.
Kakapo potrzebuj duej przestrzeni. Nie mog y przez duszy czas w zamkniciu. Podejmowane kiedy prby przetrzymywania tych papug w ogrodzie zoologicznym zakoczyy si niepowodzeniem - mierci ptakw. Obecnie nie podejmuje si takiego ryzyka. Nie ma wic ani jednej kakapo w adnym ogrodzie zoologicznym ani w adnej hodowli na wiecie. Wszystkie kakapo, o ktrych dzi wiemy, yj waciwie dziko, puszczone wolno na dwch maych wyspach nalecych do Nowej Zelandii.
Kakapo - ochrona i perspektywy populacji
Mionicy papug i wszyscy zainteresowani stanem awifauny s zawsze podekscytowani, gdy z Nowej Zelandii dochodz informacje, e kakapo przystpuj do lgw, i z niecierpliwoci czekaj na kade nowe piskl. Naley sobie jednak zdawa spraw z tego, e rezultat lgw to nie tylko wynik naturalnych zachowa ptakw i sprzyjajcych warunkw, ale take efekt ogromnego wysiku duej grupy ludzi, ktrzy od lat pracuj nad ocaleniem gatunku, zespou fachowcw i wolontariuszy, National Kakapo Recovery Team i tych, ktrzy ich wspieraj.
By czas, e kakapo uznawano za gatunek wymary. To, e dzisiaj yje 121 papug kakapo i e jest szansa na zachowanie tego gatunku, jest efektem pracy ludzi , wykorzystania bada naukowych, zastosowania nowoczesnej techniki oraz duych wydatkw finansowych. Nie wiem, czy jeszcze jaki inny gatunek ptakw jest ratowany z takim trudem i takim nakadem rodkw. A wszystko to s koszty naprawiania tego, co zniszczy czowiek.
Wspczesne metody ochrony kakapo
Pierwszym wanym krokiem byo zapewnienie kakapo bezpiecznego miejsca, gdzie nie zagraaliby im ani ludzie, ani drapieniki. Przenoszono je wic na rne mae wyspy. Obecnie yj wolno na dwch wyspach niezamieszkanych przez ludzi i bez wspczesnej infrastruktury - na przykad nie ma tam drg, a dosta si na tak wysp mona tylko helikopterem. S to Codfish Island i Anchor Island. Wyspy te zostay wczeniej starannie oczyszczone z wszelkich drapienikw. Teren i przyroda wysp s zblione do tych, jakie byy w pierwotnym rodowisku kakapo, z ktrego zostay kiedy zabrane ze wzgldu na ich bezpieczestwo. Papugi te rzadko maj kontakt z ludmi, s jednak do nich przyzwyczajone, gdy bez przerwy czuwa nad nimi ekipa specjalistw. Monitoruje si ich zachowanie i kondycj. W razie potrzeby ptaki s dokarmiane, badane, a take przewoone drog powietrzn do specjalistycznych orodkw na leczenie. Nic nie jest tu zostawione przypadkowi, zwaszcza w okresie lgowym. I dopiero takie postpowanie dao rezultat w postaci wzrostu populacji. Pozostawione same sobie, nie byy w stanie w obecnych warunkach odchowa takiej iloci modych, ktra pozwoliaby na przetrwanie gatunku.
Monitoring
Jak ju wspomniano, kakapo cho yj wolno, s cay czas pod cis kontrol specjalnego zespou. S one dozorowane z dystansu przy uyciu nowoczesnych urzdze radiolokacyjnych, a chwytane tylko raz lub dwa razy do roku w celu przeprowadzenia niezbdnych bada czy zabiegw. Mimo to pracownicy zespou znaj kadego ptaka, wiedz, jak ma na imi, i orientuj si w jego upodobaniach i indywidualnych cechach charakteru . Kada kakapo ma na grzbiecie maleki nadajnik pozwalajcy na okrelenie miejsca jej pobytu, ktre jest sprawdzane co kilka dni. Nowoci techniczn jest przenone urzdzenie zwane "Snark", ktre ustawione w terenie, np. w miejscu tokowania samcw, rejestruje w pamici ruch ptakw w promieniu 10 metrw. Wan rol odgrywa zwaszcza w okresie lgw, gdy dostarcza informacji, ktre samice podeszy noc do nawoujcego samca. Wiadomo wic, kto jest ojcem pisklt danej samicy.
W trakcie lgw kade gniazdo ma swojego opiekuna, ktremu pomagaj wolontariusze - jest ich tam zwykle ponad 100, rnych zawodw, z caego wiata. Mieszkaj w terenie w namiotach, by by blisko gniazd. W gniazdach zainstalowane s kamery na podczerwie przekazujce obraz na monitory w namiotach opiekunw. Ponadto przy wejciu do kadego z gniazd umieszcza si czujnik, ktry uruchamia dzwonek odzywajcy si w namiocie, ilekro samica wychodzi i wraca do gniazda. Noc, gdy samica udaje si na poszukiwanie pokarmu, kontroluje si jaja i pisklta oraz okrywa si je specjalnym elektronicznym ocieplaczem z wbudowanym urzdzeniem grzejcym i termostatem, by nie dopuci do ich wyzibienia, a usuwa si go zanim samica wrci. Jeli jest trudny dostp do gniazda lub jest ono zniszczone, poprawia si je lub przesiedla si samic do specjalnie skonstruowanego gniazda, tak by mona byo zastosowa potrzebne urzdzenia techniczne.
Ochrona jaj
Jaja chroni si, na ile to tylko moliwe . Wszystkie s sprawdzane, czy s zalone, i monitorowane, jak samica si nimi opiekuje. Czasem jaja niektrych modych samic lub samic, ktre zniosy 3, 4 jaja, s podkadane starszym dowiadczonym ptakom albo samicom, ktre maj jedno jajo czy te jaja ich s niezalone. Niekiedy jaja zabierane s do inkubatora. Wszak kade jajo tego zagroonego gatunku jest niezwykle cenne dla przyszoci populacji. Samice na og dobrze znosz takie podmienianie jaj czy zmiany w gniedzie, cho nieraz trzeba troch czasu, aby zaakceptoway now siedzib.
Sztuczne odchowywanie pisklt
Codzienne, a raczej conocne waenie wykazuje przyrost wagi pisklcia. Gdy okazuje si, e nie przybywa lub traci na wadze, natychmiast zabiera si je do inkubatora i do rcznego karmienia.
Orodki, w ktrych odchowuje si i leczy ptaki, znajduj si na Wyspie Poudniowej w miastach Invercargill i Nelson. Zdrowie modych jest cigle pod nadzorem weterynarzy specjalistw. Midzy innymi regularnie pobiera si im prbki krwi i kontroluje ilo biaych ciaek, co daje oglny obraz stanu zdrowia ptakw. Ju od kilku sezonw wiele pisklt karmionych jest rcznie z dobrymi wynikami. Pierwszym czciowo odchowanym przez ludzi pisklciem bya zabrana z gniazda w 1992 r. piciotygodniowa samiczka Hoki. Rcznie odchowane ptaki stanowi 39% yjcej populacji kakapo, jest to 49 osobnikw.
Pisklta maj normalny kontakt z opiekunami. Poniewa maj te kontakt z innymi osobnikami swojego gatunku, nie dochodzi do uczowieczenia ptakw - jak to si stao w przypadku synnego Sirocco, ktry by wychowywany sam. Korzystniej jest, jeli pisklta s karmione przez naturaln matk. Gdy jest wystarczajca ilo pokarmu, takie maluchy rosn szybciej i s silniejsze ni te karmione przez ludzi.
Rcznie wykarmione mode wracaj do natury, gdy maj 4-5 miesicy. Najpierw w specjalnej zagrodzie, w towarzystwie pobratymcw pozbywaj si uzalenienia od czowieka i aklimatyzuj do nowych warunkw. Musz sta si na tyle niezalene, by byy zdolne do odpowiednich zachowa godowych i w rezultacie do lgw.
W 2009 roku 26 z 34 wyklutych pisklt byo karmionych rcznie. 7 zostao wykarmionych w gniazdach, a to dlatego, e wobec braku pokarmu naturalnego ich matki karmiy je pokarmem zastpczym. Nie wiadomo, dlaczego niektre samice zaakceptoway pokarm zastpczy, a inne nie.
Odchowane i wypuszczone po przygotowaniu do ycia na wolnoci ptaki dobrze radz sobie w terenie i przystpuj do lgw - przykadem jest Hoki.
Krtki filmik video przedstawiajcy karmienie pisklaka kakapo.
Problemy genetyczne
Znaczc przeszkod w powikszaniu populacji kakapo stanowi niezalone jaja. Od dawna przypuszcza si, e wina ley gwnie po stronie samcw. Ale mimo e starano si odsun od lgw podejrzane o niepodno osobniki, problem si powtarza. Tak np. w 2002 r. na ponad 50 zniesionych jaj 25 byo niezalonych. Badania wykazay, e nawet sperma podnych samcw jest zej jakoci, co moe by skutkiem chowu wsobnego w przeszoci.
Skomplikowane analizy genetyczne wykazay, e midzy ptakami pochodzcymi ze Stewart Island nie ma znaczcej rnicy genetycznej. A tylko jedna z papug, ktre zapocztkoway dzisiejsz populacj kakapo, nie pochodzia ze Stewart Island i jej geny byy inne. Papug t by Richard-Henry (noszcy to imi na cze pioniera ochrony kakapo. Ten odmienny genetycznie samiec pochodzi z Fiordolandu (Wyspa Poudniowa), gdzie zosta schwytany w 1975 r. Odmienno Richarda-Henrego wida te byo w kolorze jego upierzenia i w innym sposobie nawoywania godowego. By on najduej z ludmi ze wszystkich kakapo. Jego opiekunowie twierdz, i mia osobowo zblion nieco do kota perskiego: lubi by gaskany i askotany pod "brod" i potrafi nawet zasn na rkach. Ale jego bezcenno polegaa na tym, e tylko on wprowadza genetyczne zrnicowanie w ma populacj kakapo. By ojcem samcw o imieniu Sinbad, Gulliver, Kuia, ktrzy w przyszoci bd przekazywa jego geny. Od 1999 r. do mierci na pocztku 2011 r. nie wykazywa ju zachowa godowych, ale pobrano jego sperm.
Samiec o imieniu Felix jest tak aktywny, e jest ju ojcem 28% yjcych dzisiaj kakapo, Jego potomkami s m.in. samiec Sirocco i samiczka Hoki. W 2005 r. w trosce o zrnicowanie genetyczne populacji zosta przeniesiony na Chalky Island, aby umoliwi ojcostwo innym samcom. Obecnie jest na Codfish Island. Nie wiadomo, dlaczego jest tak atrakcyjny dla samiczek i tak chtnie przez nie wybierany.
Badania genetyczne maj te na celu okrelenie stopnia pokrewiestwa midzy poszczeglnymi osobnikami, aby mona byo tak dobiera ptaki przemieszczane z jednej wyspy na drug, by uzyska moliwie najbardziej zrnicowan genetycznie populacj.
By zminimalizowa ilo niezalonych jaj, zaczto w ostatnim czasie stosowa sztuczne zapodnienie. W 2009 r. zakoczyo si to powodzeniem w przypadku jednej z samic.
Dokarmianie
Od 1989 r. prowadzi si program dokarmiania kakapo, aby z jednej strony utrzyma ptaki w dobrym zdrowiu, a z drugiej zachci do lgw i wychowywania pisklt. Znamienne jest, e wszystkie ostatnie lgi miay miejsce w latach owocowania drzew rimu. Nie wiadomo, co w tych owocach ma dziaanie stymulujce lgi - czy tylko dostpno jagd, czy jaki ich skadnik.
Opracowano projekt, ktry przewiduje trzy rne rodzaje diet. Jedna to zamroone i suszone owoce rimu. Druga - to specjalne granulaty, w skad ktrych wchodzi mka pszenna, skrobia tapoki, migday, mid i spirulina, a take aminokwasy, takie jakie znajduj si w owocach rimu. Trzeci diet te stanowi granulaty skomponowane tak, by mie podobny profil do owocw rimu. Pokarmy te maj by podawane trzem wyselekcjonowanym grupom ptakw wiosn tego roku, gdy nie owocuj drzewa rimu. Opiekunowie maj obserwowa, czy rezultatem ktrej z diet nie bdzie aktywno lgowa.
Historia ochrony i populacji
Ciekawe jest przeledzenie historii dziaa majcych na celu ochron kakapo. Wida wtedy wyranie, e dopiero zastosowanie opisanych wyej metod przynioso oczekiwany rezultat: nie tylko zahamowanie spadku, ale przede wszystkim wzrost liczebnoci populacji kakapo.
Pierwsze dziaania ochronne
Przed przybyciem czowieka na wyspy Nowej Zelandii, kakapo nie miay naziemnego wroga i byy bezbronne wobec niebezpieczestwa, ktre nadeszo wraz z pojawieniem si na ich terenach pierwszych ludzi. Nocny tryb ycia i gsta rolinno, w ktrej choway si w cigu dnia, chroniy je dostatecznie przed naturalnym wrogiem z powietrza - orem.Zachwianie liczebnoci gatunku nastpio jeszcze zanim jeszcze przybyli Europejczycy. Wczeniej dotarli tu bowiem Maorysi, ktrzy przywieli ze sob szczury i psy grone dla yjcych na ziemi ptakw. Dla Maorysw take by to atwy up, traktowali kakapo jako rdo pokarmu i stroili si w ich pira.
Prawdziw jednak klsk dla populacji tych nielotnych papug byo przybycie biaego czowieka, a wraz z nim duej iloci kotw, gronostajw, szczurw i psw. Ofiar drapienikw paday nie tylko dorose ptaki, ale te ich jaja i pisklta w naziemnych gniazdach.
Pierwszym , ktry wystpi w obronie kakapo, by Richard-Henry, tropicy lady gincego gatunku. Gdy w 1894 r. rzd podj prb ratowania tych ptakw, Richard-Henry wskaza liczc kilkaset osobnikw grup, ktra zostaa przeniesiona na woln od drapienikw Resolution Island w Fiordolandzie. Ale na pocztku XX w. populacja ta zostaa zniszczona przez gronostaje.
Przez nastpne lata, do poowy XX w. mao kto wiedzia co o kakapo i nikt nie martwi si ich losem. Zaniedbania te starano si nadrobi w drugiej poowie wieku. W latach 1949-73 New Zealand Wildlife Servis (rzdowa agencja do spraw ochrony przyrody) zorganizowa ponad 60 ekspedycji poszukiwawczych w rejonie Fiordolandu. Czowiekiem zaangaowanym w poszukiwanie i prby ratowania kakapo by wtedy Don Merton. Jeden z samcw kakapo, Merty, nosi dzi imi utworzone od nazwiska tego wielkiego znawcy ptakw, zajmujcego si kakapo przez 50 lat (w 2005 r. przeszed na emerytur).
Rezultatem wspomnianych ekspedycji byo schwytanie 6 osobnikw, ale wszystkie okazay si samcami, a na dodatek przey tylko jeden. Pomylniejszy by rok 1977, kiedy to schwytano najpierw 18 samcw, a nastpnie odkryto ma populacj 200 osobnikw na Stawart Island. Gdy okazao si, e s tam samce i samice, powstaa nadzieja na ocalenie gatunku. Jednak, mimo e ptaki objte byy ochron, wkrtce nastpi gwatowny spadek ich liczebnoci. W 1982 do rezerwatu dostay si koty, ktre zabiy wiele ptakw. Trudno byo wyeliminowa koty z duej, zamieszkaej przez ludzi wyspy, zatem podjto decyzj o przeniesieniu pozostaych przy yciu ptakw na wyspy cakowicie wolne od drapienikw, przede wszystkim na poblisk Codfish Insel. Zowiono 61 ptakw, z ktrych wikszo to byy samce. Powikszenie populacji okazao si bardzo trudne. W okresie od 1980 do pierwszej poowy lat dziewidziesitych pozostawione same sobie ptaki wychoway tylko 3 mode.
W 1995 r. populacja liczya ok. 50 osobnikw, w tym tylko 19 samic. W obliczu nieuchronnej katastrofy opracowano 10-letni plan ratowania gatunku Kakapo Recovery Programme i powoano do opieki nad ptakami na miejscu National Kakapo Team wspierany z zewntrz przez komitet zoony z fachowcw z rnych dziedzin naukowych i technicznych. Pocztkowe rezultaty byy skromne, ale z czasem zdobyte dowiadczenie i wiedza, oraz zaangaowanie ludzi z rnych dyscyplin naukowych i technicznych zaczy przynosi skutki. Okazao si, e aby przystpi do lgw, kakapo potrzebuj specyficznego pokarmu, ktrym karmi pisklta, owocw rimu, ktrych byo za mao. Rozpoczto dokarmianie ptakw. Problemem by may procent zapodnionych jaj, ale pierwszy promyk nadziei pojawi si w 1998 r., gdy wykluo si 7 pisklt. Okoo 2000 roku populacja liczya 62 kakapo.
Powolny wzrost liczebnoci
Historia ostatnich kilku lgw daje nadziej, e mimo rnych problemw, a czasem i niepowodze, zastosowane metody i wysiek wkadany w ratowanie gatunku zaowocuje rozwojem populacji.
Lgi 2002 r.
Przeomowy okaza si rok 2002, kiedy to zarwno sprzyjajce warunki, jak i zdobyte dowiadczenie ludzi i zastosowanie nowoczesnej techniki przyczyniy si do sukcesu - w roku tym kakapo odchoway 24 zdrowe pisklta. Nie wszystko przebiegao bez problemw: jedno piskl zmaro niedugo po wykluciu, 4 inne trzeba byo karmi rcznie, u 2 z nich leczono inwazj grzybw nieznanego gatunku w wolu.
Niezwykym wydarzeniem byo przystpienie do lgw modej samicy Hoki, ktra wyklua si w1992 r. i bya pierwsz kakapo czciowo wychowan przez ludzi i karmion rcznie po tym, jak w wieku piciu tygodni grozia jej mier z godu, gdy zabrako naturalnego poywienia. W 2002 r. Hoki zniosa jedno jajo, ale zarodek do wczenie w nim obumar. Dostaa jednak do wysiadywania inne jajo i z powodzeniem wychowaa zdrowe piskl.
W 2003 r. populacja kakapo liczya 86 osobnikw.
Niestety, stan ten nie utrzyma si dugo. Gdy w 2004 r. przewieziono 31 ptakw z Codfish Island na Chalky Island, trzy samice zainfekowane bakteri Erysipelas, przyniesion tu prawdopodobnie przez ptaki morskie, zostay znalezione martwe. Wszystkie pozostae papugi poddano natychmiast kuracji antybiotykowej i opracowano odpowiedni szczepionk.
Lgi 2005 r.
Na pocztku roku 2005 yy 83 kakapo, kada z mikroczipem i nadanym imieniem. Papugi znajdoway si wwczas na dwch wyspach : Codfish Island/Whenua Hou oraz Chalky Island/Te Kakahu, na ktrych rosn drzewa rimu i bardziej regularnie owocujce buki, z tym e te ostatnie przewaaj na Chalky Island.
W styczniu 2005 r., nieco pniej ni zwykle, prawdopodobnie ze wzgldu na opnione owocowanie rimu, po raz pierwszy od 2002 r. rozlego si na Codfish Island nawoywanie samcw, wiadczce o nastrojach lgowych wrd kakapo. Pierwsze gniazdo zostao znalezione 16 lutego, a potem nastpne, w sumie 10, a w nich po 1, 2, 3 jaja - wszystkich razem 26, z tego 11 zapodnionych.
Pierwsze wyklute piskl odkryto we wczesnych godzinach rannych 19 marca w gniedzie Flossie, a wkrtce Flossie zostaa matk dwch biaych puchatych kulek i tym samym samic, ktra miaa najwicej potomstwa, gdy wczeniej miaa ju 4 pisklta - ojcem trzech z nich by Richard-Henri.
W tym lgu nie wszystkie samice wysiadyway tylko wasne jaja. Niektrym przypada rola matek zastpczych: np. jedno jajo wspominanej ju Flossie, ktra zniosa trzy i wszystkie zapodnione, zostao woone do gniazda Margaret-Maree, gdy jedna samica nie byaby w stanie wychowa trzech pisklt. Jednak to piskl zmaro podczas klucia si. Nie wyklucza si przyczyny zewntrznej (przyduszenia), ale stwierdzono te, e nie cae tko zostao wchonite, czyli byo co nieprawidowego w rozwoju i klucie nastpio za wczenie.
Tak wic nie ze wszystkich 11 zapodnionych jaj wykluy si pisklta, a te nie wszystkie pisklta z tych, co si wykluy, przeyy: i tak w 2 jajach zamar embrion, 1 piskl pado w czasie wykluwania si, jedno podronite ju zmaro z powodu jakich zaburze trawiennych. W rezultacie w roku 2005 odchoway si tylko 4 pisklta.
Lgi 2008 r.
W 2008 r. kakapo ponownie przystpiy do lgw. 5 samic znioso 10 jaj: trzy samice po 2 jaja, jedna - 3 i jedna - 1. Wykluo si 7 pisklt.
Wszystkie pisklta z lgw 2008 r. zostay przetransportowane do specjalnego orodka w Nelson, gdzie zostay odchowane przez ludzi, a po osigniciu odpowiedniego wieku i kondycji wypuszczone na wolno. Krok ten by podyktowany trosk o odpowiednie wyywienie i rozwj maluchw. Owoce rimu, ktrymi w naturze rodzice karmi pisklta kakapo, w tym roku nie obrodziy i nie dojrzay w dostatecznej iloci.
Pisklta odchowywane przez ludzi byy karmione co 4 godziny, od 7 rano do 11 wieczr, i dobrze przybieray na wadze. Ustalono te pe caej sidemki: 4 dziewczynki i 3 chopcw.
Wobec poligamicznych zachowa lgowych samcw i przy tak maej populacji to przede wszystkim kada samica jest na wag zota. Tym dotkliwsza bya strata, o ktrej doniesiono w poowie maja: nie przeyo najstarsze piskl, samiczka Mokopuna , crka modej samicy o imieniu Rakiura. Przyczyn mierci bya infekcja puc. Pierwszymi symptomami choroby byo zahamowanie wzrostu wagi, ospao papugi, niech do jedzenia. Weterynarze, eksperci i opiekunowie robili wszystko, by utrzyma samiczk przy yciu. Niestety, nie udao si - po tygodniu od zachorowania Mokopuna zmara. Pozostae pisklta byy w dobrej kondycji.
Przed powrotem na wysp mode kakapo s zwykle na specjalnym pokazie prezentowane mieszkacom miasta, w ktrym byy odchowywane. 14 i 15 czerwca 2008 r. byy prezentowane w Nelson. W cigu 2 dni przyszo je obejrze okoo 5000 osb.
21 czerwca papugi zostay przewiezione samolotem na poudnie Wyspy Poudniowej do Invercargill. W niedziel mogli je oglda mieszkacy tego miasta i z okazji tej skorzystao okoo 3000 osb.
W poniedziaek 23 czerwca mode kakapo wrciy do domu - helikopterem przewieziono je na ich wysp Codfish Island (na poudnie od Wyspy Poudniowej).
W kadym takim wypadku, zanim odchowane przez czowieka ptaki zostan wypuszczone, musz odby kwarantann w przeznaczonej dla nich zagrodzie i przyzwyczai si do ostrzejszego klimatu.
Lgi 2009 r.
Sezon lgowy 2009 r. przynis wreszcie stosunkowo znaczcy wzrost liczebnoci zagroonych kakapo. W roku tym z 38 samic w wieku rozrodczym do lgw przystpio 28. Zoyy one 72 jaja:
17 samic - po 3 jaja
7 samic - po 2
3 samice - po 1
1 samica - 4 - to w gniedzie modej, 7- letniej samiczki Rakiura, byy 4 jajka, w tym 3 zapodnione.
Wrd tych 72 jaj 18 byo niezalonych, a w czci jaj zalonych zamary embriony. Byy te wypadki stuczenia jaj. W rezultacie wykluy si 34 pisklta, a przeyy 33.
Przebieg lgw przy takiej liczbie wysiadujcych samic i zniesionych jaj by szczeglnie interesujcy dla wszystkich zainteresowanych losem tego gatunku. Nie wszystko przebiegao bezproblemowo. W lutym poinformowano, e przepad lg Lisy, samiczki, ktra zniosa pierwsze w tym sezonie lgowym jaja. Dwa z trzech jej jaj byy zalone, ale jedno obumaro we wczesnym stadium, a drugie tu przed terminem klucia. Przypuszczalnie w tym ostatnim przypadku negatywny wpyw na jajo miao to, e zostao ono zbyt mocno poruszone podczas starcia Lizy z intruzem - petrelem (ptak morski), ktry zaatakowa gniazdo.
Komunikat z 25 lutego donosi o wykluciu si pierwszego w sezonie 2009 pisklaka kakapo, a ju w marcu dziki wyklutym piskltom liczba kakapo przekroczya wreszcie 100!
18 marca byo 20 pisklt. Samiczki: Cyndy, Heather, Wendy, Zephyr, Hoki, Ruth - wychowyway kada po 2 pisklta. Margeret-Maree, Ellie, Jean, Bella, Alice - po 1 pisklaku. Jedno piskl byo te w gniedzie samiczki Fuchsia, gdy gniazdo zostao niespodziewanie zaatakowane przez dorosego samca kakapo. Ranne piskl zabrano natychmiast na leczenie.
Gdy wykluo si 34. piskl, wiatowa populacja kakapo osigna najwysz w ostatnich latach liczb 125 osobnikw. Z tak liczb pisklt ten sezon lgowy by rekordowy! Owoce rimu nie naday dojrzewa i wiele samic miao trudnoci z wyszukaniem odpowiedniej iloci pokarmu, dlatego zdecydowano si na zabieranie po kolei zagroonych pisklt do rcznego odchowu. Sytuacja bya tak trudna, e a 26 pisklt znalazo si pod opiek ludzi w specjalistycznym orodku w Invercargill. Niektre z nich byy w bardzo sabej kondycji. 2 pisklta miay powane problemy z oddychaniem i potrzeboway szczeglnej opieki. Maymi kakapo opiekowa si zesp 10 osb z weterynarzem. Najmodsze pisklta wymagay nawet 10 karmie dziennie, starsze okoo 5. Wyzwaniem dla opiekunw zawsze jest to, by unikn ryzyka infekcji wrd pisklt - tu ogromne znaczenie ma zachowanie szczeglnej czystoci.
Film z rcznego karmienia pisklt
Wszystkie odchowane pisklta wrciy na swoj wysp pod koniec czerwca 2009 roku. Po okoo 6-tygodniowej aklimatyzacji pod nadzorem opiekunw zostay wypuszczone na wolno.
Jak wspomniano, jedno z 34 pisklt zmaro, a powodem jego mierci bya infekcja drg oddechowych. Pozostae 33 mode kakapo osigny samodzielno i maj si dobrze. Liczba kakapo po mierci pisklcia spada do 124 osobnikw.
Niespodziewane odnalezienia i odejcia
Cigle jest nadzieja, e gdzie w niespenetrowanym terenie, w trudno dostpnych grach yj jeszcze cakiem dzikie kakapo. Dlatego wadze Nowej Zelandii wystosoway apel do mieszkacw wysp i turystw, aby informowali o wszelkich ladach napotkanych w terenie, ktre mogyby wskazywa na obecno tych papug.
W historii populacji z ostatnich lat zdarzay si niespodziewane odnalezienia. W lutym 2009 r. poinformowano o znalezieniu na Codfish Island wypuszczonego przed ponad 20 laty samca kakapo o imieniu Rangi.
Rangi by wypuszczony w 1987 r. bez nadajnika radiowego i od tamtego czasu nie by widziany. Teraz usyszano jego godowe zawoania w tej czci Codfish Island, gdzie do tej pory nie obserwowano kakapo. Ptak zosta schwytany i zbadany. Okazao si, e jest w bardzo dobrej kondycji. Pobrano wic jego sperm, by zbada jego geny i ewentualnie zabezpieczy rnorodno genetyczn kakapo. Rangi zosta wypuszczony na swoim terenie, ale tym razem z nadajnikiem radiowym.
Co pewien czas s te niestety doniesienia o mierci ktrej z dorosych kakapo. W ostatnim roku, 24 lub 25 lutego 2010 r., musia zosta upiony samiec o imieniu Sass. Zosta on znaleziony jako dorosy osobnik w 1980 roku i przewieziony na Codish Island w 1987 r. Jego wiek by nieznany. Ju od kilku lat stan jego zdrowia nie by dobry, a w cigu ostatnich trzech miesicy ycia szybko si pogarsza. Sass traci na wadze, mia katarakt na obu oczach i cierpia na niewydolno nerek. By ojcem 6 kakapo i mia 3 wnukw.
19 maja 2010 zmara nagle samica o imieniu Sarah. Jej mier bya niespodziewana, bo wydawao si, e samiczka jest w dobrej kondycji. Wiek Sarah by nieznany. Zostaa znaleziona na Stewart Island we wrzeniu 1989 roku. Bya matk 3 pisklt: Ariki (2002), Pounamu (2005), Paddy (2009). Znosia mae, troch odwapnione jaja, co moe wskazywa, e bya ju w podeszym wieku.
Po mierci Sassa i Sarah, pozostay 122 kakapo.
13 stycznia 2011 roku poinformowano o znalezieniu martwego samca Richarda-Henrego, o ktrym pisaam wyej . By on jednym z najstarszych kakapo. W ostatnim okresie przed mierci nie widzia na jedno oko, porusza si wolno i jego upierzenie nie wygldao dobrze. Zabezpieczono prbki jego DNA.
23 stycznia zosta znaleziony martwy samiec o imieniu Whiskas. Jego wiek by nieznany. Pochodzi ze Stewart Island, gdzie zapano go w styczniu 1989 roku i przewieziono na Codfish Island. W 2009 roku zosta ojcem 6 pisklt.
Smier Richarda-Henrego i Whiskasa sprawia, e w rok 2011 populacja kakapo wesza zmniejszona do 120 papug.
Sirocco
Jedn z niezwykych kakapo jest 12-letni rcznie wykarmiony samiec Sirocco. Sirocco uwaa si za czowieka i nie nawizuje relacji z innymi papugami. Sta si ambasadorem swojego gatunku, jest czsto filmowany i pokazywany ludziom. Niezwyk popularno zyska zamieszczony na YouTube filmik z Sirocco w roli gwnej - w cigu jednego tygodnia obejrzano go 700 000 razy. Film ten mona zobaczy na stronie z informacjami o Sirocco: http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kakapo/facts/sirocco/. Zdjcia Sirocco:
Plany na przyszo
W 2005 roku dobieg koca przyjty w 1996 roku dziesicioletni plan ratowania kakapo. Od 2006 roku trwa dalszy etap realizacji Kakapo Recovery Programme - wytyczono zadania na nastpne dziesi lat.
Gwnym zadaniem na przyszo jest kontynuowanie programu ochrony i rozmnaania kakapo. Podstawowy cel to doprowadzenie do tego, aby byo przynajmniej 150 samic zdolnych do rozrodu, bo tylko wtedy bdzie realna szansa na przetrwanie gatunku. Obecnie jest on cigle silnie zagroony.
Wane jest utrzymywanie ptakw w zdrowiu oraz doprowadzenie do bardziej regularnych lgw i jednoczenie zwikszenie iloci zapodnionych jaj. Jednym z rozwaanych rozwiza jest podjcie prby skonienia kakapo do dwch lgw w jednym sezonie lgowym. Bierze si tu nawet pod uwag sztuczne zapadnianie samic, by powtrnie zoyy jaja. Przewiduje si, e pisklta z pierwszego lgu po osigniciu wieku jednego miesica byyby zabierane do rcznego karmienia, aby samice miay si i ch przystpienia do drugiego lgu.
Z planami zwikszenia liczby kakapo zwizana jest take konieczno zapewnienia im odpowiedniego terenu. W 2005 roku rozpoczto wysiedlanie kakapo z niewielkiej Chalky Island i Pearl Island. Papugi byy przenoszone na Anchor Island w okresie od czerwca do wrzenia 2005. Anchor Island jest dostpna tylko helikopterem i jest oczywicie wolna od wszelkich drapienikw. Ronie na niej las bukowy i dodatkowo drzewa rimu, co stanowi korzystny ekosystem dla kakapo. Rimu i buki owocuj w cyklach 3-5 lat, a ich owocowanie nie jest ze sob zsynchronizowane, moe wic by tak, e bd owocowa na zmian, dostarczajc papugom poywienia.
W 2010 roku kakapo przebyway na dwch wyspach:
Codfish Island (1400 ha) - 74 osobniki
Anchor Island (1300 ha) - 48 osobnikw.
Jest nadzieja, e w przyszoci lgi bd si odbywa nie tylko na Codfish Island, jak dotychczas, ale i na Anchor Island, ktra ma nieco inne warunki klimatyczne i, jak si wydaje, bogat baz pokarmow dla kakapo.
W dugoterminowej perspektywie te dwie wyspy nie zapewniaj jednak dostatecznej przestrzeni. Problem jest w tym, e dotychczas nie ma odpowiednio duej wyspy wolnej od drapienikw, takiej, ktra mogaby pomieci populacj kakapo zoon z modych i z ponad 100 dorosych osobnikw zdolnych do rozmnaania si.
Wydaje si, e przyszo kakapo jest zabezpieczona, ale naley sobie zdawa spraw z tego, e jest to bezpieczestwo bardzo kruche. Wszyscy ledzcy losy kakapo licz na to, e lgi 2011 roku przynios znowu znaczcy wzrost ich liczby.
rda wykorzystane w opracowaniu:
http://www.kakaporecovery.org.nz
http://www.stuff.co.nz/4841375a7693.html
http://www.stuff.co.nz/environment/2328772/Keeping-kakapo-alive
D. Attenborough, Prywatne ycie ptakw, MUZA SA, Warszawa 1999
Wielka Encyklopedia Przyrody.Ptaki, MUZA SA, Warszawa 1999
Powrt do strony gwnej